Android
.jpg)
Android er stýrikerfi þróað af Google hannað aðallega fyrir snjallsíma, spjaldtölvur (tæki með snertiskjá síðar annars konar tæki); nú líka fyrir sjónvörp, og almennar tölvur og t.d. snjallúr (sú Android útgáfa síðar endurnefnd Wear OS). Android er byggt á breyttri útgáfu Linux-kjarnum og öðrum opnum hugbúnaði. Android kom fyrst út árið 2008 og er hef nú í langan tíma verið mest notaða stýrikerfið í heimi, með 3,9 milljarða notenda; og mest notaða stýrikerfið fyrir snjallsíma.
Notendaviðmót Android (fyrir síma og spjaldtölvur) er aðallega byggt á beinni snertingu. Núorðið, með viðbótum við Android sem koma með mörgum tækjum, er líka hægt að framkvæma sumar aðgerðir með tali, t.d. við leit á neti eða þar sem tali er breytt í texta, s.s. SMS. Google þróaði svona möguleika fyrir enskt tal og fleiri mál, og í samstarfi við Háskólann í Reykjavík líka fyrir íslenskt mál. Android frá útgáfu 13 býður upp á stillingu fyrir að forrit geti boðið upp á annað tungumál (t.d. íslensku).[1]
Grunnstýrikerfið (sem er opinn hugbúnaður) er þekkt sem Android Open Source Project (AOSP), upphaflega gert fyrir snjallsíma, er frjáls og opinn hugbúnaður. Hins vegar keyra flest tæki séreignar/lokuðu Android útgáfuna sem Google þróaði, þar sem viðbótar lokaður hugbúnaður er fyrirfram uppsettur, einkum Google Mobile Services (GMS), sem inniheldur lykilforrit eins og Google Chrome, og Google Play. Þó að AOSP sé ókeypis eru nafnið og merkið „Android“ vörumerki Google, sem takmarkar notkun Android vörumerkja á „óvottuðum“ vörum. Meirihluti snjallsíma sem byggja á AOSP keyra vistkerfi Google—sem er einfaldlega þekkt sem Android—sumir með breytt við'móti frá framleiðanda og öðrum hugbúnaði.
Android er núna vinsælasta stýrikerfi í heimi líka vinsælla en Windows, sem er þó enn ráðandi á hefðbundum einkatölvum sem það hefur aðallega verið notað á.
Þó sjaldgæft sé að Android sé keyrt á hefðbundnum einkatölvum eða notað með mús hefur það verið hægt í langan tíma (og líka á Chromebook) en stuðningurinn (við stóra skjái) var svo endurbættur í Android 12L og svo aftur með Android 17 (sem mun verða notað á komandi Googlebook, „Android for PC“/fartölvum).
Auk þessa hefur Google þróað Android TV fyrir sjónvörp, Android Auto fyrir bíla og Wear OS (sem áður hét Android Wear) fyrir snjallúr, og Android XR fyrir sýndarveruleikagleraugu (e. VR headset), hvert og eitt með sérhæft notendaviðmót. Aðrar útgáfur af Android hafa verið notaðar fyrir leikjavélar, stafrænar myndavélar og önnur raftæki.
Google keypti Android Inc., fyrirtækið sem upphaflega vann að þróun Android stýrikerfisins, í júlí 2005. Android Inc. var stofnað í oktober 2003 af Andy Rubin og Chris White.
Android var kynnt þann 5. nóvember 2007, samhliða stofnun Open Handset Alliance samtakanna (og fyrsti Android síminn var seldur í september 2008). Það eru samtök 80 vélbúnaðarframleiðanda, hugbúnaðarframleiðanda og fjarskiptafyrirtækja sem styðja við þróun opinna staðla fyrir farsíma og skyld tæki. Opni forritakóðinn að Android gengur undir nafninu Android Open Source Project (AOSP), sem er að mestu gefinn út undir Apache-leyfinu (2.0), sem er leyfi fyrir frjálsan og opinn hugbúnað (GPL-leyfið (2.0) er líka frjálst, og er notað fyrir Linux-kjarnann, hluta af Android).
Android hefur verið mest selda stýrikerfið um allan heim á snjallsímum síðan 2011 og á spjaldtölvum síðan 2013. Nú eru til yfir 3 milljón forrit fyrir Android. Google Play er vefverslun með forrit sem rekin er af Google en einnig er hægt að hlaða niður forritum og viðbótum fyrir Android frá öðrum aðilum.
Viðmót
[breyta | breyta frumkóða]Notendaviðmót Android (fyrir síma og spjaldtölvur) er aðallega byggt á beinni snertingu, þ.e. við fjölsnertiskjá (einnig er hægt að nota viðtengt lyklaborð, en líka skjá, og mús). Tækið bregst einnig við sé því sé snúið (hægt er að aftengja það). Sé því snúið um t.d. 90 gráður þá snýst mynd á skjá til að halda áfram að snúa upp. Sumar útgáfur Android, t.d. fyrir sjónvarp, er ekki stýrt með snertingu við skjá. Þá er fjarstýring notuð, en hins vegar er hægt að nota t.d. síma eða spjaldtölvu með mörgum sjónvörpum og nota þá lyklaborð þess (sem birtist á skjá) og t.d. streyma myndefni frá síma yfir á sjónvarp.
Núorðið, með viðbótum við Android sem koma með mörgum tækjum, er líka hægt að framkvæma sumar aðgerðir með tali, t.d. við leit á neti eða þar sem tali er breytt í texta, s.s. SMS. Google þróaði svona möguleika fyrir enskt tal og fleiri mál, og í samstarfi við Háskólann í Reykjavík líka fyrir íslenskt mál. Android 13 býður upp á stillingu fyrir að forrit geti boðið upp á annað mál, t.d. íslensku (forrit þarf að styðja þann möguleika), en valið er fyrir aðalviðmót stýrikerfis (sem er venjulega enska).[1]
Android-útgáfur
[breyta | breyta frumkóða]Útgáfur eldri en Android 14 eru ekki studdar af framleiðanda Android, Google (þó virkar Google Play í eldri útgáfum), og því fá notendur þeirra ekki lengur öryggisuppfærslur. Sumir framleiðendur Android tækja senda út öryggisuppfærslur, eða aðrar uppfærslur, í styttri tíma en Android er stutt af Google, eða senda jafnvel aldrei út neinar uppfærslur af neinu tagi.
Android 17 kom út 16. júní 2026.
Eftirfarandi tafla sýnir útgáfur Android stýrikerfis og "API level" (sem er gott að vita fyrir forritara).
| Stýrikerfi | Nafn stýrikerfis | Útgáfudagur | API útgáfunúmer |
|---|---|---|---|
| 17 | Android 17 (Cinnamon Bun) | 16. júní 2026 | 37 |
| 16 | Android 16 (Baklava) | 10. júní 2025 | 36 |
| 15 | Android 15 (Vanilla Ice Cream) | 13. ágúst 2024 | 35 |
| 14 | Android 14 (Upside Down Cake) | 4. október 2023 | 34 |
Þó svo að Android sé frjáls og opinn hugbúnaður (í grunninn og fáanlegur alveg þannig), er svo nánast aldrei um að ræða varðandi allan þann hugbúnað sem kemur uppsettur á Android tækjum (og margir telja hluta af stýrikerfinu), með öllum þeim tengda hugbúnaði sem venjulega kemur með. Sem dæmi nota flestir notendur Google Play forritið/búðina (og Google Play Services), sem er séreignarhugbúnaður, þ.e. ekki opinn, til að setja inn Android forrit. Aðrar leiðir eru mögulegar til þess og sumir framleiðendur bæta við sínu eigin forriti sem er staðgengill eða viðbót við þá leið. Önnur dæmi um séreignarhugbúnað Google Mobile Services (GMS), sem yfirleitt kemur með (og mikið af Android forritum, sem notendur geta náð í, krefjast líka að GMS sé fyrirfram uppsett á tækinu), sem innifelur t.d. líka séreignarhugbúnaðinn Google Chrome, vafra sem margir telja ranglega að sé hluti af stýrikerfinu því oft látinn fylgja með (t.d Firefox, sem er opinn hugbúnaður, er valkostur við Chrome) og eldri útgáfur Android innihéldu vafra sem var ekki opinn, þ.e. ekki séreignarhugbúnaður.
Forritun fyrir Android
[breyta | breyta frumkóða]Samfélag Android inniheldur margra sem vinna við hugbúnaðargerð; hanna forrit fyrir stýrikerfið og forrita oft í forritunarmálinu Kotlin (sem er það mál sem Google ráðleggur; eða öðrum, t.d. eru Java forrit líka vinsæl því það var einu sinni eini möguleikinn) og auka þar með virkni Android.
Upphaflega var eingöngu hægt að forrita svokölluð "öpp" (e. app), fyrir Android stýrikerfið í forritunarmálinu Java (þó svo að C forritunarmálið sé notað af stýrikerfinu sjálfu, Linux kjarnann og t.d. "Bionic" hluta þess, og reklum (e. driver) sem Android notar).
Síðan í maí 2019 er Kotlin það forritunarmál sem Google ráðleggur og notar sjálft í Android forritun.
Hægt er að nota Java 7 með öllum eiginleikunum úr því máli (og suma úr Java 8, og jafvel nýrri útgáfur, t.d. Java 9), en í raun öll forritunarmál sem þýðast yfir í Java „bytecode“ líkt og Kotlin gerir. Annað mál, Go, frá Google, hefur stuðning (sem þó er takmarkaður). Og eins og áður segir er C og nú C++ notað, en bæði hafa takmarkaðan stuðning (og var ómögulegt að nota upphaflega, fyrir sjálf smáforritin). Því eru þau oftast ekki notuð og þegar annað hvort eða bæði er notað, er samt meginhlutinn samt yfirleitt skrifaður í Java.
Markaðshlutdeild
[breyta | breyta frumkóða]Greiningarfyrirtækið Canalys, greindi frá því árið 2010 að Android stýrikerfið væri söluhæsta stýrikerfi fyrir snjallsíma og tók þar fram úr Symbian stýrikerfi Nokia farsímarisans sem hafði verið það söluhæsta í tíu ár. Árið 2014, seldust 1000 milljón tæki með Android, meira en nokkur önnur stýrikerfi hafa nokkurn tímann selst. Við það varð Android vinsælasta stýrikerfi í heimi, uppsafnað, líka vinsælla en Windows sem er þó enn ráðandi á afmörkuðum hluta markaðarins, þ.e. á hefðbundum einkatölvum sem það hefur aðallega verið notað á.